CENTRI I ODELJENJA
Novi materijali i nanotehnologije
Poluprovodnici i senzori
Robotika, mehatronika
Metalne konstrukcije u građevinarstvu

ENGLISH

Digital repository of ITS SASA

Proslava šezdeset godina Instituta tehničkih nauka SANU
24. decembar 2007. godine

 

Govor direktora Instituta prof. dr Dragana Uskokovića

 

 

1. Osnivanje Instituta

Institut tehničkih nauka Srpske akademije nauka i umetnosti danas je naučna ustanova koja obavlja osnovna i primenjena istraživanja u oblasti tehničko-tehnoloških i prirodnih nauka. Osnovan je 1947. godine, u kontekstu intenzivne industrijalizacije i tehnološkog razvoja u Jugoslaviji posle Drugog svetskog rata, pod nazivom Mašinski institut Srpske akademije nauka. Oblast istraživanja Instituta bila je ograničena na polje mašinstva sve do kraja šezdesetih i početka sedamdesetih godina XX veka, kada se, njegovom reorganizacijom, ona proširuje na sve tehničke nauke. Od sredine sedamdesetih godina u Institutu se zapaža sve izraženija orijentacija ka multidisciplinarnim istraživanjima novih materijala i tehnologija – od elektronskih, elektrohemijskih, preko optičkih i katalitičkih, do biomaterijala i farmaceutskih materijala. Upravo ova istraživanja danas čine jezgro naučnoistraživačke delatnosti Instituta.

S pravom se može reći da su, u poređenju sa drugim sličnim naučnim institucijama, profil i razvoj Instituta tehničkih nauka SANU donekle specifični. Oni su, pre svega, određeni činjenicom da je Institut osnovan kao naučna jedinica u okviru Srpske akademije nauka i da je tokom šest decenija njegovog postojanja veza sa Odeljenjem tehničkih nauka SANU neprestano bila prisutna – kroz učešće članova Akademije u naučnim i upravnim organima Instituta ili rukovođenje projektima koji se realizuju unutar ove ustanove. Shodno tome, sastav Odeljenja tehničkih nauka neminovno se odrazio na zastupljenost određenih grana tehničkih nauka u Institutu i definisanje istraživačkih prioriteta u pojedinim periodima.

Od osnivanja, Institut se suočavao sa nedostatkom materijalnih sredstava (ili njihovim neredovnim prilivom) i nedostatkom radnog prostora i opreme, a tokom prve tri decenije njegovog postojanja značajan problem predstavljao je nedovoljan broj stalno zaposlenih saradnika. Od samog početka u ukupnoj naučnoistraživačkoj delatnosti Instituta zapaža se značajan udeo primenjenih istraživanja i projekata koji se realizuju u saradnji sa privrednim organizacijama, što posebno dolazi do izražaja u periodu od 1954. do 1968. godine, kada Institut funkcioniše kao ustanova sa samostalnim finansiranjem. Tako su, pored razvoja novih naučnih disciplina i polja istraživanja, svoj trag na profil istraživanja i organizacionu strukturu Instituta tehničkih nauka SANU ostavili i procvat, i stagnacija i odumiranje određenih grana privrede.

2. Institut danas

Institut ima 35 zaposlenih saradnika od kojih su 29 uključeni u istraživački rad koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije, od čega su 12 doktori nauka sa odgovarajućim naučnim zvanjima, a još 8 magistri nauka sa zvanjem istraživača saradnika. Četiri člana SANU već dugi niz godina rukovodi istraživačkim programima u Institutu. a 14 mladih istraživača se pripremaju za naučno-istraživački poziv, od čega sedam radi na izradi doktorata, a osam na magistarskim tezama.

Na čelu Instituta se nalazi Upravni odbor, koga imenuje Predsedništvo SANU, i Direktor Instituta, koji rukovodi Institutom kao poslovodni organ. Zajedničke službe sa petoro zaposlenih obavljaju poslove administracije, računovodstva, bibliotekarstva i informatike, nabavke, održavanja higijene i ostalih pomoćnih poslova u Institutu, a još dvoje je uključeno kao tehničko osoblje u rad na istraživačkim projektima.

Oblasti istraživanja

  1. Novi materijali i nanotehnologije
  2. Novi poluprovodnički materijali i senzori
  3. Robotika, mehatronika i aktivni sistemi upravljanja
  4. Metalne konstrukcije u građevinarstvu

3. Publikacije

Iako je trend od samog početka bio da se rezultati istraživanja publikuju u člancima koji će naći svoje mesto u značajnijoj periodici i zbog relativno uske oblasti, najveći broj je štampan u Zbornicima konferencija, istina najpoznatijih svetskih izdavača. Relativno rano, od početka devedesetih godina, članci su štampani i u eminentnim časopisima, tako da se je kasnijih godina ta praksa nastavila u još većoj meri. Ukupan dosadašnji zbir se verovatno kreće i preko 400 SCI publikacija. Prema SCOPUS-u, od 1996. godine zaključno sa 16. novembrom 2007. godine ukupno postoji 365 publikacija koje su citirane 1404 puta, što u proseku iznosi oko dvadesetak publikacija godišnje, dakle nešto više od 1 članka godišnje po finansiranom istraživaču, odnosno 3 po doktoru nauka. Citiranost članaka je takođe sasvim solidna i u proseku iznosi oko 120 godišnje, mada u periodu od 2003. stalno raste od 117 do 250 poslednje dve godine. I Hiršov indeks je sasvim u redu i za ceo istraživački period od 1996. godine iznosi 19, odnosno 19 publikacija je citirano najmanje 19 puta. Dvadesetak najcitiranijih članaka (5.5% ukupnog broja radova) citirano je 616 puta (44% ukupnog broja citata). Broj radova citiranih 10 i više puta, uključujući 20 najcitiranijih radova iznosi 44 (12% ukupnog broja radova) i citirani su 925 puta (66% svih citata). 170 radova (46.6% ukupnog broja radova) nije uopšte citirano, od čega je 51% iz perioda pre 1996. godine, za koji SCOPUS nema potpune podatke, a ostali radovi su objavljeni poslednjih godina, kada je teško očekivati da budu citirani. Najopštije posmatrano, na putu ka izvrsnosti, nastojanje u narednom periodu bi trebalo usmeriti ka poboljšanju kvaliteta publikacija, odnosno povećanju broja publikacija koje će se visoko citirati i smanjenju broja nisko citiranih publikacija.

Isto tako u proteklom periodu značajni rezultati su ostvareni kroz publikovanje niza knjiga i monografija, kako u zemlji, tako i u inostranstvu.

4. Saradnja sa privredom

U periodu od osnivanja do kraja šezdesetih godina, delatnost Instituta je bila u domenu aplikativnih istraživanja. S obzirom da je poslovao kao ustanova sa samostalnim finansiranjem, Institut ostvaruje vrlo aktivnu saradnju sa nizom privrednih organizacija, za koje, u okviru posebnih projekata, rešava konkretne probleme.

U ovom periodu u Institutu su se obavljala ispitivanja i usavršavanja različitih prototipova motora sa unutrašnjim sagorevanjem i lokomotivskih kotlova u cilju njihovog uvođenja u proizvodnju (u saradnji sa fabrikom „Famos“, Sarajevo; Fabrikom automobila „Priboj“ – Priboj; Fabrikom „Krušik“, Valjevo, i Upravom za vojno-tehnička ispitivanja JNA). Odeljenje za termomehaniku izradilo je studiju o daljinskom grejanju Novog Beograda, a Odeljenje za brodogradnju radilo je na teorijskim problemima iz oblasti brodogradnje kao što su: izvijanje palube, izvijanje grede na elastičnim osloncima, ispitivanje vuče brodova dunavskog basena, tipizacija rečne flote, optimalne tonaže šlepova, karakteristični moduli za dimenzionisanje elemenata brodskog trupa, snimanje torzionih vibracija brodskih vratila, proračuni konstrukcije brodskog trupa i slično, ali i na rešavanju praktičnih problema iz oblasti rečne privrede. Tokom sedamdesetih godina u Institutu se obavljaju intenzivna istraživanja vezana za razvoj vozila na električni i hibridni pogon. U isto vreme, u okviru projekta Fonda za naučni rad SANU „Industrijalizacija i prefabrikacija stambene izgradnje“ (rukovodilac: akademik B. Žeželj) započinje i rad na uspostavljanju razvojne platforme za standardizaciju i racionalizaciju stambene izgradnje. Godine 1979. formiran je Centar za industrijalizovanu stambenu izgradnju (CISI) koji je nakon sveobuhvatnih teorijskih istraživanja razradio sistem gradnje zasnovan na standardizovanim prefabrikovanim elementima, namenjen prvenstveno stambenoj izgradnji – poznat kao SISTEM 50. Tokom sedamdesetih i osamdesetih godina intenzivirane su i aktivnosti odeljenja za brodogradnju.

Od samog početka aktivnosti u oblasti materijala, Institut je imao veoma značajnu i intenzivnu saradnju sa potencijalnim korisnicima dobijenih naučnih rezultata. Prvi koraci su ostvareni sa sistemom «Krušik» iz Valjeva, na razvoju prahova molibdena preradom špona i strugotina molibdena nastalog u njihovim fabrikama iz drugih tehnologija prerade. Isto tako, razvijeni su specijalni metalni filteri koji su našli značajno mesto u okviru njihove fabrike mikroliva.

Najintenzivnija saradnja u oblasti metalurgije praha ostvarena je sa nizom radnih organizacija «Prvog partizana» iz Užica, kao i sa njihovim Centrom za naučnoistraživački rad. Niz programa je uspešno realizovano, pri čemu su oni dugo godina bili participanti i finansijski podržavali naše projekte kod tadašnje Zajednice nauke. Određen broj mladih ljudi se u to vreme obrazovao u okviru naših istraživačkih programa i pomogao da mnogi rezultati nastali kod nas lakše nađu put do njihovih proizvodnih traka. Kao posebno značajan rezultat, nastao u okviru ove saradnje, svakako treba istaći razvoj uređaja i postupka za dobijanje metalnih prahova i legura centrifugalnim raspršivanjem procesom rotirajuće elektrode za potrebe dobijanja specijalno odgovornih pozicija za vazduhoplovnu i vojnu industriju, izostatskim toplim presovanjem. Taj uređaj i ceo postupak nije imao za cilj da snabdeva proizvođača sa prahom za izostatsko toplo presovanje, već samo da ih programski i razvojno podrži za jedan tako visokotehnološki program dobijanja titanovih pozicija za višenamenske letilice i specijalni helikopter.

Početkom osamdesetih godina je takođe pokrenut istraživački program sa «Minelom» iz Beograda u oblasti razvoja nelinearnih otpornika za odvodnike prenapona. Izuzetno dobri rezultati su ostvareni na laboratorijskom nivou tako da su dobijene komponente kako za elektroniku tako i za energetiku koje su odgovarale karakteristikama najboljih svetskih proizvođača. Nažalost, u fazi transfera tehnologije od nas iz laboratorije u tehnološke pogone «Minela» nisu stvoreni adekvatni finansijski i kadrovski resursi, tako da program nije doživeo potpuni uspeh koji je očekivan. Patent koji je bio zajedničko vlasništvo je lagano «zaboravljen», «Minel» je odustao od sopstvene proizvodnje i rešenje našao u zajedničkom programu sa jednim poznatim inostranim proizvođačem koji ga je snabdevao sa nelinearnim otpornicima.

Poslednjih godina, obzirom na značajno smanjen interes velikih privrednih organizacija sa novim programima, naša orijentacija je bila da sva značajnija istraživačka ostvarenja, osim publikacija, budu ispraćeni i u vidu patenata, za koje bi se našao i potencijalni inostrani Strateški partner. Izolovanost, kojoj smo godinama bili izloženi, nas je u tome onemogućavala. Sa sve većim otvaranjem globalnog istraživačkog prostora, za očekivati je da će mnoga od tih istraživačkih ostvarenja naći svoje značajnije mesto. Poslednjih nekoliko godina samo program istraživanja na elektrohemijskim reaktorima je dobitnik više nagrada i priznanja na domaćim i međunarodnim izložbama pronalazaštva. Značajan doprinos Instituta u poslednje vreme je organizovanja ekspertskih timova koji imaju konsultantsku ulogu kod realizacije velikih projekata u Beogradu kao što su veliki most na špicu Ade Ciganlije (prof. Hajdin) i Beogradski metro (akademik Vukan Vučić).

5. Međunarodna saradnja

Saradnici Instituta imaju uspostavljenu intenzivnu saradnju sa brojnim istaknutim naučnicima i institucijama u svetu. U okviru toga, politika Instituta je da formira zajedničke istraživačke projekte u okviru čega podstiče boravak i razmenu svojih saradnika u inostranim laboratorijama radi sticanja međunarodnog iskustva. Posebno dobra formalna ili neformalna saradnja postoji sa nizom institucija iz SAD, Japana, Evropske Unije, Rusije, Ukrajine, Slovenije i dr. Najveći deo istraživačkih projekata u Institutu je sadržan u VI i VII Okvirnom programu Evropske Unije, a neki od programa su uključeni u različite nivoe saradnje.
Institut je jedan od fundamenata Međunarodnog Instituta za nauku o sinterovanju. Brojne aktivnosti u više od 35 godina dugoj istoriji Međunarodnog Instituta za nauku o sinterovanju, pomogla su da istraživanja koja se rade u Institutu postanu prepoznatljiva u svetskim razmerama. Posmatrano sa ovih današnjih pozicija ta aktivnost u dugom vremenskom periodu, naročito u vreme hladno-ratovske podele sveta, odigrala je ogromnu ulogu u okupljanju najpoznatijih naučnika sa istoka i zapada u oblasti sinterovanja, što je za mnogo godina prethodilo današnjoj globalizaciji. Skoro četrdesetogodišnje izlaženje časopisa Science of Sintering, oficijelnog glasila Međunarodnog instituta za nauku o sinterovanju, rezultiralo je i u njegovom uključenju u listu SCI časopisa.

6. Društvo za istraživanje materijala

Institut je inicijator formiranja i stožer Društva za istraživanje materijala koje okuplja najeminentnije istraživače i institucije iz oblasti nauke i inženjerstva materijala u zemlji i koje je do sada organizovalo devet konferencija od 1995. godine. Zbornike odabranih radova sa ovih Konferencija publikovao je Trans Tech Publications, Zurich, Switzerland u ediciji Mat. Sci. Forum (Vol. 214, 282-283, 351, 413, 453-454, 494, 518 i 555). Na taj način uspeli smo da u ovoj oblasti objedinimo najveći deo potencijala u zemlji i ostvarili da u poslednje četiri godine Zbornik odabranih radova izraste do oko 90 radova, od kojih je 35-40% inostranih ili nastalih u saradnji sa inostranim kolegama. Više od 500 radova štampanih u tim Proceedings-ima za proteklih desetak godina, predstavljaju značajan opus koji nas dostojno reprezentuje svetu. Ostvareni su značajni kontakti na međunarodnom planu, čak i u vreme naše najveće izolacije upravo na ovim konferencijama, što je doprinelo da se realizuju brojne oficijelne i neoficijelne saradnje koje su u nizu slučajeva zatim prerasle u zajedničke istraživačke projekte. Privukli smo mnoge naše istaknute stvaraoce iz dijaspore, koji su najpre sami, a nakon toga sa svojim saradnicima i kolegama prihvatili ovu konferenciju kao svoj forum i na njima predstavljali svoja najnovija istraživanja i upoznavali se sa novinama u svojoj zemlji.

7. Konferencija mladih istraživača

U saradnji sa Društvom za istraživanje materijala, Institut je takođe organizovao šest Seminara mladih istraživača – Nauka i inženjerstvo materijala, koji se tradicionalno održavaju svake godine krajem decembra u SANU. Osnovni cilj seminara je da okupi mlade istraživače (do 35 godina starosti) iz ove oblasti i da im priliku da prikažu svoja najnovija istraživanja i rezultate pred svojim kolegama, mentorima i rukovodiocima projekata, kao i da se međusobno upoznaju i kroz isključivo usmena izlaganja vežbaju za konferencije sa većim brojem iskusnijih učesnika. Odabrani radovi sa seminara se štampaju u renomiranim domaćim časopisima. Ovi seminari su proistekli kao proširenje akcije nagrađivanja najboljih magistarskih i doktorskih teza odbranjenih između dve konferencije Društva, kao i najboljih usmenih i posterskih izlaganja mladih istraživača na samim konferencijama, što traje još od 1999. godine. Želja je bila da se stimuliše i inspiriše rad novih naraštaja istraživača koji rade u našoj sredini, kao i održavanje čvrstih veza sa mladima koji su već napustili zemlju.

8. Istraživanje-obrazovanje-inovacije

Značajna aktivnost kojoj je u prethodnom periodu posvećena odgovarajuća pažnja je bila u oblasti obrazovanja mladih istraživača. U okviru toga, veliki broj naših saradnika ili saradnika iz drugih institucija je obavio istraživanja koja su predstavljala osnovu za izradu njihovih diplomskih, magistarskih i doktorskih radova. Zahvaljujući kvalitetnim programima i dobroj saradnji sa nizom fakulteta u zemlji i van nje, više od 60 takvih radova je dosada obavljeno kod nas (26 doktorskih, 31 magistarski i 6 diplomskih radova). Najveći broj publikacija bazira na tim radovima, tako da je sa tog stanovišta uspostavljena potpuna relacija na liniji istraživanje-obrazovanje.

U poslednje vreme značajna uloga Instituta je u domenu integracije istraživanja, obrazovanja i inovacija sa željom objedinjavanja akademskih i industrijskih istraživanja. U okviru toga, nastoji se u maksimalno mogućoj meri da se ostvarene inovacije patentiraju. Sa tog stanovišta intelektualna svojina je veoma značajna komponenta na koju se mnogo polaže u Institutu.

9. Nastajanje i nestajanje pojedinih istraživačkih jedinica

Kada se pogleda unazad u bogatoj istoriji Instituta, mnogo je istraživačkih oblasti negovano. Neke su trajale kraće, neke duže, i malo je onih koje su trajno utisnule pečat u njegovu istoriju. Istraživački programi u Institutu su poput živog organizma prolazili kroz periode rađanja, razvijanja, starenja i umiranja. Oni koji su koristili trenutnu kurentnost programa i koji nisu bili u stanju da se prilagode novonastaloj situaciji su na žalost nestajali. Oni koji su bili fleksibilni i spremni da uprkos velikim trenutnim poteškoćama tragaju za izvrsnošću, uspeli su da je nađu i uprkos mnogim nedaćama i problemima sačuvaju svoju vitalnost i da postignu zavidnu formu.

10. Vizija Instituta

Programski koncept Instituta je da bude moderno organizovana naučno-istraživačka organizacija iz oblasti tehničko-tehnoloških i prirodnih nauka, u kome bi se podsticao razvoj i unapređenje osnovnih i primenjenih istraživanja, i u saradnji sa privredom ili samostalno, ostvarivala primena kod nas ostvarenih dostignuća. U okviru toga, vizija Instituta je:

  1. da postane međunarodno prepoznatljiv u oblasti proučavanja i primene širokog spektra savremenih tehnologija,
  2. da razvija inovativne tehnologije kroz visokokvalitetna istraživanja i da ih prenosi u industrijski sektor,
  3. da razvija nove modele koji integrišu istraživanja, obrazovanje i inovacije u domenu akademskih istraživanja,
  4. da podržava i podstiče mogućnosti za redovno i poslediplomsko usavršavanje,
  5. da služi kao inkubator za nastajanje kompanija, koristeći istraživanja nastala u Institutu,
  6. da promoviše napredne tehnologije na nacionalnom i internacionalnom planu.

Osnova za to nalazi se u mogućnosti objedinjavanja iskustva starijih istraživača (akademika i drugih istaknutih naučnih i stručnih radnika) i poleta, ambicije i želje za uspehom mladih istraživača. U okviru toga, Institut je potpuno otvoren sistem u kome su dobrodošli svi afirmisani naučnici iz zemlje i sveta. Kroz formiranje timova (odeljenja, grupa, projekata) visokih stvaralačkih potencijala i kreativnosti pokazalo se da nije neophodan veliki broj istraživača da bi se ostvarili vanserijski naučni rezultati. Ovo naravno uzima u obzir i sva ograničenja vezana za realne mogućnosti koje postoje za realizaciju istraživanja visokog dometa u našoj sredini koja finansijski posmatrano (sredstva izdvojena po istraživaču ili stanovniku) ima verovatno najlošiji odnos Društva prema nauci i uopšte znanju, od svih zemalja bližeg i daljeg okruženja, kojima na bilo koji način (u budućnosti) težimo.

11. Institut sutra

Naučnostraživački rad u Institutu tehničkih nauka Srpske akademije nauka i umetnosti u proteklih 60 godina prošao je jedan lagan ali dugačak uspon, verovatno svojstven mnogim uspešno formiranim sredinama u svetu. Nastao kao mali istraživački nukleus, danas je to jedan značajan Institut koji krase moderni istraživački programi, čineći ga, u nizu disciplina koje se neguju u Institutu, liderom u ovoj oblasti, kako kod nas, tako i znatno šire. U okviru toga, mnogi istraživački zadaci koji se danas iz tih oblasti rešavaju u vodećim nacionalnim laboratorijama u svetu, fokusi su i naših istraživačkih programa. Desetine knjiga objavljenih kod poznatih svetskih izdavača, više od 400 SCI publikacija, niz međunarodnih i domaćih konferencija koje su saradnici Instituta organizovali, mnoge ostvarene međunarodne saradnje, svedok su naše značajne «prepoznatljivosti» u ovom segmentu nauke i tehnologije. Šezdesetak urađenih doktorskih i magistarskih disertacija saradnika Instituta i drugih istraživačkih institucija u okviru naših istraživačkih programa, koji danas uspešno rade kako kod nas, tako i širom sveta, rezultat su veoma značajne obrazovne misije koju je Institut u tom periodu ostvario. Gledajući sa današnjih pozicija i imajući u vidu postojeće programe, istraživačke i eksperimentalne mogućnosti, do sada pređeni put, naročito poslednjih godina, u budućnosti nas očekuju još značajnija ostvarenja.

Idealno bi, verovatno, bilo da se kvalifikaciona struktura naučnih radnika sa svetskim referencama izdigne do 15-20, a da se ostali, mladi istraživači, radeći sa njima određeno vreme na svom postdoktorskom i doktorskom usavršavanju obrazuju i da se samo najuspešniji zadržavaju. Na taj način bi se stvorilo jedno čvrsto koherentno jezgro koje bi moglo biti ne samo istraživačka, već i nastavna baza, spremna da generiše i transformiše sopstvena znanja i tehnologije. Za to je potrebno da na Univerzitetu prepoznaju ovu komponentu aktivnosti Instituta i da ga prihvate poput drugih naučnoistraživačkih organizacija. Ako bi bilo i adekvatno opremljeno i koncentrisano na jednu lokaciju, programi bi se u mnogome približili, a njihov efekat značajno multiplicirao.

Posebno značajnu ulogu Instituta vidim u jednom, bar kod nas, dosta novom modelu integracije istraživanja, obrazovanja i inovacija u domenu akademskih i industrijskih istraživanja, koji bi svakako trebalo i nadalje negovati. Program iz oblasti biomaterijala to jako lepo ilustruje. Na tom programu je urađeno desetak doktorskih disertacija, magistarskih i diplomskih radova na nizu prirodnih, tehničkih i medicinskih fakulteta u zemlji, pedesetak SSI publikacija nastalih od 1999. godine (već do sada citiranih više od 250 puta) i tri patenta, što sve svedoči o veoma širokom prihvatanju razvijenih materijala kako kod nas tako i u svetu. Ovako sprovedena istraživanja omogućavaju i nalaženje strateškog partnera za transfer ovih saznanja ali i mogućnost formiranja malih profitnih centara u Institutu, zašta su naravno potrebna značajna polazna sredstva iz fondova ili industrije, kojih za sada kod nas nema dovoljno. Druga mogućnost saradnje je klasična kratkoročna primenjena istraživanja sa specifičnim ciljevima, koja podrazumeva prenos znanja nastalih u Institutu u proizvodnju, odnosno na tržište, uključujući i ekspertske, odnosno konsultantske usluge, koje je Institut spreman da ponudi tržištu.

 

 
   
Copyright © 2007 Institut tehničkih nauka Srpske akademije nauka i umetnosti